Hessamsaeedi حسام سعیدی Research Letters on Management in Organizations فصلنامه طلوع نگارندگان عدالت 3116-1634 1 2 2026 08 11 A Comparative Jurisprudential and Legal Analysis of the Civil Liability of Legal Persons for Damages Caused by Artificial Intelligence Systems تحلیل فقهی و حقوقی با رویکرد تطبیقی مسئولیت مدنی اشخاص حقوقی نسبت به خسارات ناشی از سامانه های هوش مصنوعی 33 43 FA hessam saeedi Department of Law, Shahr-e-Kord Branch, Islamic Azad University, Shahr-e-Kord, Iran حسام سعیدی گروه حقوق، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران shayan taktaz Department of Law, Shahr-e-Kord Branch, Islamic Azad University, Shahr-e-Kord, Iran شایان تک تاز گروه حقوق، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران 2026 01 10 The unprecedented expansion of artificial intelligence (AI) systems across various economic, medical, industrial, transportation, and service sectors has created fundamental challenges in the field of civil liability. Contemporary intelligent systems are no longer merely passive tools controlled by humans; rather, through machine learning, semi-autonomous decision-making, and dynamic interaction with their environments, they can cause significant material and non-material harm. The complexity of algorithms, the black-box nature of many deep learning models, the relative autonomy of intelligent systems, and the difficulties involved in establishing causation have limited the effectiveness of traditional civil liability rules in addressing damages caused by AI.Employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, this study examines the jurisprudential and legal foundations of the civil liability of legal persons for damages arising from AI systems. The findings indicate that, under Iranian law, considering the structure of Imami jurisprudence and the principles of liability and itlaf (destruction of property), the liability of legal persons involved in the production, distribution, and operation of AI systems may be established on the basis of fault-based liability and, in certain circumstances, strict or risk-based liability. From a comparative perspective, the European Union legal framework, particularly the AI Act and the revised Product Liability Directive, as well as common law systems and their product liability principles, demonstrate a tendency toward imposing strict liability for high-risk systems and easing the burden of proof for injured parties. The findings further suggest that reliance solely on fault-based liability is insufficient in cases involving high-risk AI systems. Accordingly, there is a need to develop a specialized legal framework within the Iranian legal system to allocate liability among AI system designers, manufacturers, suppliers, and users. گسترش بی سابقه سامانه های هوش مصنوعی در حوزه های گوناگون اقتصادی، پزشکی، صنعتی، حمل و نقل و خدمات، چالش های بنیادینی در حوزه مسئولیت مدنی ایجاد کرده است. سامانه های هوشمند امروزی دیگر صرفاً ابزارهای منفعل در دست انسان نیستند، بلکه با قابلیت یادگیری ماشین، تصمیم گیری نیمه مستقل و تعامل پویا با محیط، آسیب های مادی و معنوی قابل توجهی را می توانند ایجاد نمایند. پیچیدگی الگوریتم ها، ماهی «جعبه سیاه» بسیاری از مدل های یادگیری عمیق، استقلال نسبی سامانه های هوشمند و دشواری اثبات رابطه سببیت، سبب شده اند که قواعد سنتی مسئولیت مدنی در مواجهه با خسارات ناشی از هوش مصنوعی با کارایی محدودی روبرو شوند.پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از مطالعه تطبیقی، به بررسی مبانی فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی اشخاص حقوقی نسبت به خسارات ناشی از سامانه های هوش مصنوعی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که در حقوق ایران، با عنایت به ساختار فقه امامیه و قواعد ضمان و اتلاف، می توان مسئولیت اشخاص حقوقی تولیدکننده، عرضه کننده و بهره بردار از سامانه های هوش مصنوعی را بر مبنای مسئولیت مبتنی بر تقصیر و در موارد خاص بر پایه مسئولیت مبتی بر خطر تبیین نمود. در مقایسه تطبیقی، در نظام حقوقی اتحادیه اروپا با مقرره هوش مصنوعی و دستورالعمل جدید مسئولیت محصول، و همچنین در نظام کامن لا با مبانی مسئولیت محصول، گرایش به سمت مسئولیت محض برای سامانه های پرخطر و تسهیل بار اثبات برای زیان دیدگان مشهود است. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که برای سامانه های هوش مصنوعی پرخطر، اتکای صرف بر مسئولیت مبتنی بر تقصیر کافی نیست و ضرورت دارد که در نظام حقوقی ایران، چارچوبی ویژه برای توزیع مسئولیت میان طراحان، تولیدکنندگان، عرضه کنندگان و کاربران سامانه های هوش مصنوعی تدوین گردد. https://journaltne.ir/downloadfilepdf/29797